Keynote: Philipp Blom

“De aarde spreekt tegen ons en wij zijn één acteur”

“U ziet me hier een beetje informeel staan, zo in reiskleren, maar dat komt omdat de KLM mijn reisbagage is kwijtgeraakt.” Zo begint de historicus en filosoof Philipp Blom zijn keynote. Hij is er natuurlijk niet echt blij mee, maar voor het verhaal dat hij wil vertellen is het wel passend. “Want ik neem u mee op reis, een stukje in de toekomst en een heel stuk in het verleden.”

Verlichting
Blom, die dit jaar een eredoctoraat van de Universiteit van Groningen ontving, stelt aan het begin van zijn betoog dat nadenken over de toekomst bijna onmogelijk is. 
“Wij, de rijke landen in Europa, willen niet in de toekomst kijken, omdat we het nu goed hebben.” 
Hij ziet daarin een overeenkomst met de Verlichting. 
“In die tijd vonden ze het ook moeilijk om in de toekomst te kijken. De Verlichting is heel belangrijk voor ons. Alle verworvenheden, zoals de gelijkheid van de mens en de parlementaire democratie, komen daar vandaan. Maar de Verlichting heeft ook beperkingen. De ideeën uit die tijd waren gestoeld op ideaalbeelden. Er werd niet vooruit gekeken.” 

Stoommachine
Hij noemt de uitvinding van de waterpomp, waarmee kolenmijnen die volgelopen waren met water leeggepompt konden worden. 
“Wat ze niet zagen was dat die pomp mogelijkheden bood en uiteindelijk zou leiden tot de uitvinding van de stoommachine. Ze zagen alleen een nuttige pomp. Ze dachten lineair, er verandert niet veel. Terwijl de stoommachines zorgden voor verstedelijking en voor nieuwe acteurs: arbeiders. De Verlichting heeft gefaald om te zien dat er iets heel anders aan zat te komen.”

Hockeystick
Volgens Blom zitten we nog altijd vast in het verhaal van de Verlichting. We denken in termen van ‘beetje meer, beetje minder’, maar uiteindelijk toch vooral aan ‘veel meer’. Maar sinds de komst van de aardolie is er veel veranderd. De bevolkingsgroei is explosief gegroeid en de CO2-uitstoot doorgeschoten. In een tabel hebben de lijnen de vorm van een hockeystick, zo hard is het nog nooit gegaan. “Ik denk dat het antwoord op de vraag over de toekomst er al lang is. Natuur.”

Ik denk dat het antwoord op de vraag over de toekomst er al lang is. Natuur.

En daarmee springt hij weer naar het verleden. Natuur, stelt Blom, was in de Griekse mythologie altijd een participant. 
“Natuurelementen waren acteurs in die verhalen. In de bijbel was de aarde geen acteur meer. De bijbel maakte natuur tot dood terrein. En zo denken we nog steeds: we willen de aarde onderwerpen. ‘Gods vraag was: bevolk de aarde en onderwerp haar. Je bent de heer van de schepping.’ Dat was heel nuttig: jezelf als mens overschatten. Het heeft goed gewerkt, het heeft ons dit leven gegeven.” Maar natuur moet nu echt een nieuwe rol krijgen in ons wereldbeeld. 
“De aarde spreekt tegen ons en wij zijn één acteur. Als we dat erkennen, als we erkennen dat we onderdeel zijn en er vele andere acteurs zijn op aarde, dan kun je inspelen op de toekomst. Een Tweede Verlichting? Misschien.”

Tot slot betrekt Blom de Martinikerk bij zijn verhaal. 
“Het heeft 350 jaar geduurd om deze kerk te bouwen. De eerste bouwer wist niet hoe het einde eruit zou zien en wij kijken ook niet verder. Zou het niet mooi zijn als we de eerste generatie zijn van iets nieuws. Niet tegen, maar met de natuur. Daar heb je moed voor nodig. Als we daarmee kunnen beginnen, dan kunnen ze over 350 jaar zeggen dat wij de verandering zijn gestart. Dat wij zagen dat het noodzakelijk was.”

Willem Claassen
Voeg toe aan selectie